یادداشت مهمان - نورالله مرادی، کارشناس و پژوهشگر رسانه: تاریخ ایران، برخلاف بسیاری از تمدنها و کشورهای تازهساز، تنها بر خاک بنا نشده؛ بلکه بر ریشههای بنیادین خرد و خاک استوار است که در بزنگاههای بزرگ، از متن خارج شده و در کالبد جغرافیا حلول میکند. یکی از عمیقترینِ این رمزها، داستان «پَرِ سیمرغ» است؛ ودیعهای بی بدیل که سیمرغ به زال هدیه داد برای روز مبادای خونیرث (دل عالم، ایران). در شاهنامه حکیم فردوسی تنها به دو بار استفاده از پر سیمرغ اشاره شده است اما در روایت و نقل نقالان، راویان محلی و سنتهای شفاهی سینهبهسینه به پر سومی هم اشاره میشود که هیچگاه مورد استفاده قرار نگرفت. پر سوم در حقیقت بیان و اندیشهای اسطورهگون و نمادین دارد که در هر زمانی میتواند برای نجات زیستبوم ایران بهکار آید و درمانگری کند.
تکوینِ اسطوره: عهدنامه البرز
داستان از وداعِ زال در دامنه البرز آغاز میشود. زمانی که «دستانِ سپیدموی» میخواست از آغوشِ سیمرغ جدا شود، سیمرغ نه سلاحی به او داد و نه سپری و نه زری؛ بلکه «امکانِ فراخواندنِ خرد» را در قالب پَر خویش به او سپرد. سیمرغ به زال آموخت که در نظامِ هستی، بنبستی وجود ندارد، مگر آنکه خردِ آدمی از حرکت باز ایستد. فردوسی از زبان او میسراید:
ابا خویشتن بر یکی پرّ من
خجسته بود سایه فرّ من
گرت هیچ سختی به روی آورَد
وگر دشمنی کین به کوی آورَد
بسوزان یکی پرّ من در زمان
ببینی مرا با سپاهی گماناین پَرها(به تعبیر فردوسی دو پر و بنابر نقلهای شفاهی سه پر) در واقع سه وضعیتِ استراتژیک برای حفظِ بقای خونیرث بودند که در طول قرون، به نوبت گرهگشایی کردند.
سیرِ تطورِ پَرها: از فرد تا ملت
پر نخست، در لحظه زایمانِ دشوارِ رودابه بهکار آمد. آنجا که حیاتِ رستم در خطر بود، سیمرغ با دانشِ خود راهِ «رستمزاد» را گشود. این «پر اول: تولدِ پهلوان» بود؛ مرحلهای که ایران نیاز داشت تا هویتِ دفاعی و کالبدِ پهلوانی خود را شکل دهد.
پر دوم، در تاریکترین شبِ زندگی رستم، در نبرد با اسفندیارِ رویینتن به کار آمد. زمانی که تیرهای دشمن تنِ پهلوان را دریده بود، سیمرغ نه تنها زخمها را بست، بلکه رازِ «تیرِ گز» را برملا کرد. این «پَرِ دوم: نجاتِ پهلوان» بود؛ مرحلهای که در آن خردِ اساطیری، ایران را از خطر بزرگ در برابرِ قدرتهای بزرگ زمانه رهاند.
اما رازِ مکتومِ تاریخ در پَرِ سوم نهفته است. در متونِ کهن، سخنی ازبهره گیری از پَرِ سوم گفته نشده است. گویی این پَر یا نوبت سوم استفاده از آن، ذخیرهی استراتژیکِ ملت ایران برای عصرِ نبردهای تمدنیِ قرنِ بیست و یکم باقی مانده بود.
هرمز؛ تجلیِ عینیِ نوبت سوم استفاده از پر سیمرغ در نبردِ قرن
در هماوردی اخیر ایران با آمریکا و همه همراهان کوچک و بزرگش، شاهدِ یک «باززایی اسطورهای» بودیم. دشمن، با منطقِ آشیلی (رویینتنیِ ناشی از فناوری و قدرت اقتصادی) وارد میدان شد تا ایران را در بنبستِ نهایی قرار دهد. در این نبرد نابرابر، ایران از پَرِ سومِ خود پردهبرداری کرد، اما نه در کوهستانِ البرز، بلکه در شریانِ آبیِ جهان؛ تنگه هرمز.
اگر پر اول و دوم برای زایش و رویشِ پهلوان بود، کنشِ ایران در تنگه هرمز ثابت کرد که ما به مرحله سوم رسیدهایم: «پَرِ سوم: اقتدارِ جهانیِ پهلوان»را به نمایش گذاشت. ایران با اشراف بر این گلوگاه، منطقِ جنگ را تغییر داد. هرمز، نوبت سوم استفاده از پر سیمرغ بود که دودِ آن، نه برای استمداد، بلکه برای «تغییر موازنه» برخاست.
تیرِ گز در چشمِ اقتصادِ جهانی
در تحلیلِ این نبرد، تنگه هرمز دقیقاً نقشِ همان «شاخه درختِ گز» را ایفا کرد. سیمرغ به رستم آموخت که تنها راهِ غلبه بر اسفندیار، هدف گرفتنِ تنها نقطه آسیبپذیر او (چشم) است. ایران با تکیه بر موقعیتِ ژئوپلیتیکِ خود در هرمز، تیرِ گز را بر چشمِ بیناییِ این هژمونی نشاند و قواعدِ بازی را بر هم زد.
پر سوم یا تنگه هرمز، نشاندهنده یک تحولِ بنیادین در ادراکِ استراتژیکِ ایران است. پَرِ سوم تجسمِ خردِ نهادینه شده در جغرافیا است.
این نبرد ثابت کرد که ایران به سمت «منطقِ بازدارندگی» حرکت کرده است. اگر در اسطوره، سیمرغ باید فرود میآمد تا گره بگشاید، در واقعیتِ امروز، «سیمرغ» همان ایمان الهی، اندیشههای متعالی فرزندان خردمند و دلسوز ایران و موقعیت خاص ژئوپلیتیکی است که در تار و پودِ سرزمین ما بافته شده است. استفاده از هرمز در برابرِ آمریکا و ائتلاف عبری-عربی نه یک واکنشِ احساسی، بلکه ترجمانِ امروزین همان «تیرِ گز» بود؛ یعنی شناساییِ دقیقِ آسیبپذیریِ حریف و استفاده از کمترین نیرو برای دستیابی به بیشترین اثر.
در نهایت، پَرِ سیمرغ به ما میآموزد که اقتدارِ جهانی، محصولِ تکیه بر ابزارهای بیگانه نیست، بلکه در گرویِ بازخوانیِ داراییهای پنهانِ خویش است. ایران با فعالسازیِ این پَر، توازنِ قوای نوین را علاوه بر «تقابلِ سخت»، بر پایه «تصلبِ استراتژیک» بنا کرد و رژیم حقوقی تازهای را در جهان جدید پایه گذاشت.
۰۹:۳۴ - ۱۴۰۵/۰۲/۱۵
نظر شما